Chata na kurzej łapce. Skąd się wziął dom Baby Jagi z bajek

Gęsty las, ścieżka, która gubi się między drzewami, i nagle polana. Na środku stoi niewielka chatka. Wsparta na kurzej łapce, powoli obraca się w miejscu, a drzwi ma od strony lasu. Kto zna bajki, wie już, kto mieszka w środku.

Chata na kurzej łapce to dom Baby Jagi, jeden z najbardziej rozpoznawalnych obrazów słowiańskiej bajki. Pochodzi z baśni ruskich, a do polskiej wyobraźni trafił razem z samą Babą Jagą. Poniżej przeczytasz, jak opisywali tę chatę dawni autorzy, dlaczego stoi akurat na kurzej łapce i dlaczego trzeba ją poprosić, żeby się obróciła.

Wolisz posłuchać? Tę opowieść znajdziesz też w drugim odcinku podcastu Spod Łysej Góry.

Jak wygląda chata na kurzej łapce w bajkach

Najpełniejszy opis znajdziemy u Grigorija Glinki, rosyjskiego autora, który na początku XIX wieku zebrał wiadomości o dawnych wierzeniach Słowian. O Babie Jadze pisze tak: „Jej dom to chatka, która stoi na kurzej łapce i sama się obraca”.

Glinka dodaje szczegóły, które dobrze znamy z bajek. Bohaterowie zastawali Babę Jagę leżącą na ławie, a jej nos sięgał aż do żerdzi pod powałą. Po świecie podróżowała w żelaznym moździerzu, poganiając go pałką albo tłuczkiem. Do moździerza przymocowana była szczotka, którą zamiatała za sobą ślady.

Chata w bajkach ma swoje stałe cechy:

• stoi w lesie albo w otwartym polu, zawsze daleko od ludzi;
• wspiera się na kurzej łapce, w polskich bajkach najczęściej na kurzej nóżce;
• sama się obraca, a drzwi ma zwrócone do lasu;
• otwiera się dopiero przed tym, kto zna właściwe słowa.

W zbiorze bajek Aleksandra Afanasjewa, najsłynniejszego zbieracza bajek ruskich, chatka stoi w szczerym polu i kręci się na kurzych nogach (baśń „Carewna-dziewica”).

Najstarsze zapisy o Babie Jadze i jej chacie

Baba Jaga długo żyła tylko w opowieściach przekazywanych z ust do ust. Pierwszy pewny zapis jej imienia pochodzi z 1755 roku: znalazł się w gramatyce języka rosyjskiego, którą napisał Michaił Łomonosow (wg Andreasa Johnsa).

Kilkadziesiąt lat później pisali o niej autorzy pierwszych książek o mitologii Słowian. Andriej Kajsarow w 1804 roku przytoczył rymowankę z bajek, która brzmi w przekładzie tak:

Baba Jaga,
Kościana noga,
W moździerzu jeździ,
Pałką go pogania,
Szczotkę ma do zamiatania.

Kajsarow zapisał też, że najstarsze ruskie teksty opisują ją jako wychudzoną staruchę wysokiego wzrostu, z kościstymi nogami. Kościana noga Baby Jagi i kurza łapka jej chaty to dwa obrazy z tej samej bajkowej opowieści.

Dlaczego akurat kurza łapka? Co mówią badacze

Na to pytanie badacze odpowiadają na kilka sposobów. Każda z nich to hipoteza, dlatego przy każdej podajemy, kto ją postawił.

Brückner: stary, utarty zwrot. Aleksander Brückner, jeden z najważniejszych badaczy dawnej wiary Słowian, pisał, że jędza „na Rusi żyje jako baba jaga w chacie »na kurzej nodze«”. Nazywał to „tradycjonalnym zwrotem” i od razu dodawał porównanie: także świątynia Swarożyca, boga Słowian połabskich, „stała na rogach zwierzęcych”. Budowla oparta na części zwierzęcego ciała to więc obraz znany z dawnych opisów świętych miejsc.

Propp: chata, która jest zwierzęciem. Władimir Propp, rosyjski badacz baśni, wiązał bajki magiczne z dawnymi obrzędami przejścia, w czasie których młodzi ludzie symbolicznie umierali i rodzili się na nowo. Przypuszczał, że miejsce takiego obrzędu mogło przypominać zwierzę, które „połyka” wchodzącego, a potem go wypuszcza. W bajce z tego zwierzęcia zostały tylko kurze nogi.

Johns: spichlerze na palach. Amerykański badacz Andreas Johns zwrócił uwagę, że chata Baby Jagi wyraźnie przypomina budynki stawiane na jednym albo kilku wysokich słupach. Takie spiżarnie budowały ludy ugrofińskie z lasów północnej Rosji, żeby zapasy były bezpieczne przed zwierzętami. Gruby pień z korzeniami, widziany z daleka, łatwo wziąć za ptasią nogę.

Te wyjaśnienia dobrze się uzupełniają. Prawdziwe budynki na słupach mogły podsunąć obraz, a opowieść nadała mu znaczenie: chata na kurzej łapce stoi na granicy, do której dociera tylko bohater bajki.

Chata na granicy światów — dlaczego trzeba ją poprosić, by się obróciła

W bajkach bohater dochodzi do chaty od złej strony. Widzi ścianę bez drzwi i musi poprosić chatę, żeby obróciła się do niego przodem, a tyłem do lasu. Dopiero wtedy może wejść.

Propp czytał ten moment jako przekroczenie progu. Chata stoi na skraju lasu, czyli na skraju znanego świata, a Baba Jaga pilnuje przejścia na drugą stronę. Dlatego w środku wita gościa słowami, że czuje „ruskiego ducha”: wyczuwa żywego człowieka węchem, jakby sama należała już do innego świata.

To ten sam obraz granicy, który wraca w jesiennym kole roku. Kilka dni po tym wpisie przypadają Dziady, czas, gdy według dawnych wierzeń granica między żywymi a przodkami robi się najcieńsza. Więcej o tym znajdziesz we wpisie o Dziadach — słowiańskim święcie przodków.

Piernikowa chatka, kurza łapka i chata spod Łysej Góry

W polskiej pamięci obok chaty na kurzej łapce stoi często druga: chatka z piernika. Ta pochodzi z „Jasia i Małgosi”, baśni spisanej w Niemczech przez braci Grimm. Obie stoją w lesie, w obu mieszka starucha, więc z czasem zlały się w jeden obraz chatki Baby Jagi.

U nas, w Górach Świętokrzyskich, Baba Jaga ma jeszcze trzecią „chatę”: Łysą Górę. Według miejscowych podań czarownice zlatywały się tu na sabaty na miotłach i łopatach i bawiły się do pierwszego piania koguta. O tych legendach opowiada wpis Na sabat przez puszczę — Łysa Góra śladami Baby Jagi.

Jak mogły wyglądać takie chaty, zobaczysz u stóp Łysej Góry. W Nowej Słupi, na piecowisku przy Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego, tam gdzie co roku w sierpniu odbywają się Dymarki Świętokrzyskie, stoi osada z drewnianymi chatami krytymi strzechą. Jedna z nich to odtworzona chata kowala: ściany obłożone gliną, dwuspadowy dach z trzciny, a przed wejściem zadaszony warsztat. Jej pierwowzór archeolodzy odkryli w Wólce Łosieckiej w województwie łódzkim. Zdjęcia chat w tym wpisie zrobiłem właśnie tam. Wystarczy zajrzeć do środka, do niskiej, ciemnej izby, w której światło wpada tylko przez szpary, żeby bajka o Babie Jadze zabrzmiała zupełnie inaczej.

Tuż obok działa Park Legend, w którym ożywają świętokrzyskie podania o czarownicach, diabłach i świętych, a na koniec można wirtualnie polecieć na miotle czarownicy. Jeden dzień w Nowej Słupi to dobry pomysł na jesienną wycieczkę z dziećmi, które znają już chatę na kurzej łapce.

Jak przeżyć tę bajkę dziś

Chata na kurzej łapce najlepiej działa w opowieści. Wybierz jesienny wieczór, przygaś światło i opowiedz dziecku albo przyjacielowi bajkę o chatce, którą trzeba poprosić, żeby się obróciła. Naucz się rymowanki o kościanej nodze: dzieci powtarzają ją po dwóch razach.

Możesz też zrobić z tego zabawę. Niech każdy wymyśli własne słowa, którymi poprosiłby chatę o otwarcie drzwi. W bajkach wygrywa ten, kto mówi grzecznie i odważnie zarazem.

Do takiej opowieści pasuje kubek ciepłej herbaty. Nasza herbatka Spokój Łysej Góry to susz z liści konopi z miętą i wiśnią, w sam raz na wieczorną chwilę przy bajce.

A jeśli lubisz wiedzieć, jakie zioła mogłyby wisieć u powały w chacie Baby Jagi i kiedy je dawniej zbierano, pobierz bezpłatny e-book Zielnik Baby Jagi. Całą postać Baby Jagi, od imienia po baśń o Wasylisie, opisujemy we wpisie Kim naprawdę była Baba Jaga.

Najczęstsze pytania o chatę na kurzej łapce

Gdzie mieszka Baba Jaga?

W bajkach mieszka w chacie na kurzej łapce, głęboko w lesie albo w otwartym polu, daleko od ludzi. Chata sama się obraca i otwiera drzwi tylko na prośbę gościa.

Kurza łapka czy kurza nóżka?

Obie formy znaczą to samo. W bajkach ruskich chata stoi „na kurzych nóżkach”, w polskich opowieściach mówi się zwykle o kurzej nóżce albo łapce.

Skąd się wzięła chata na kurzej łapce?

Z baśni ruskich. Badacze łączą ją z dawnymi obrzędami przejścia (Propp) albo z budynkami stawianymi na wysokich słupach w lasach północnej Rosji (Johns). Brückner nazywał „kurzą nogę” starym, utartym zwrotem.

Czy piernikowa chatka też należy do Baby Jagi?

Piernikowa chatka pochodzi z baśni braci Grimm „Jaś i Małgosia”. W polskiej wyobraźni połączyła się z Babą Jagą, bo obie opowieści toczą się w lesie wokół chaty staruchy.

Źródła

• Grigorij Glinka, Andriej Kajsarow, Dawna religia Słowian. Mitologia słowiańska i ruska, przeł. Iwona Tsanev, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2013: Glinka, hasło „Baba Jaga” s. 50; Kajsarow, hasło „Baba Jaga”, s. 78–79.
• Aleksander Brückner, Polska pogańska i słowiańska, s. 56.
• Andreas Johns, Baba Yaga: The Ambiguous Mother and Witch of the Russian Folktale, Peter Lang, Nowy Jork 2004, s. 12 (Łomonosow, 1755), s. 61 (budynki na słupach).
• Aleksander Afanasjew, baśń „Carewna-dziewica”.
• Władimir Propp, Historyczne korzenie bajki magicznej.
• Bracia Grimm, Jaś i Małgosia.
• Legendy świętokrzyskie (zbiór legend regionu): „O sabatach czarownic”.
• Tablica informacyjna „Chata z Wólki Łosieckiej”, osada Barbaricum, Nowa Słupia (dymarki.pl).