Mokosz. Słowiańska bogini lnu, wełny i kobiecej pracy

Listopadowy wieczór, w izbie warczy kołowrotek. Kobiety przędą len i wełnę, a ktoś cicho przypomina, żeby zostawić przy nożycach kosmyk wełny. Na wszelki wypadek, gdyby w nocy zajrzała Mokosz.

Mokosz to jedyna bogini wśród posągów, które książę Włodzimierz postawił w Kijowie. Badacze widzą w niej opiekunkę kobiet i ich pracy: lnu, wełny i przędzenia. Poniżej przeczytasz, co o Mokosz mówią najstarsze źródła, jak długo przetrwała w pamięci ludowej i co dopowiedziały jej późniejsze rekonstrukcje.

Kim była Mokosz? Najstarszy zapis

Imię Mokosz zapisano w „Powieści minionych lat”, ruskiej kronice z początku XII wieku. Kronikarz opisuje, jak książę Włodzimierz, zanim przyjął chrzest, objął władzę w Kijowie:

I postawił bałwany na wzgórzu za dworem teremnym: Peruna drewnianego z głową srebrną i wąsem złotym, i Chorsa, Dadźboga i Strzyboga, i Simargła, i Mokosza.

Na liście sześciu bóstw Mokosz jest jedynym imieniem żeńskim. Badacze nazywają ten zestaw kanonem Włodzimierzowym, a Aleksander Brückner, jeden z najważniejszych badaczy dawnej wiary Słowian, zaliczał Mokosz do bóstw staroruskich i zarazem starosłowiańskich.

O jej czci przypominały też dawne kazania. Duchowni wyliczali w nich, komu lud wciąż składa ofiary, i w tych wyliczeniach obok wił i innych duchów wraca imię Mokoszy. Skoro trzeba było przed nią przestrzegać, ludzie musieli o niej pamiętać.

Opiekunka kobiecej pracy: len, wełna i przędzenie

Czym zajmowała się Mokosz? Brückner przytacza opis innego badacza, Janki:

Była to obronicielka kobiet i ich pracy, starała się o skubanie, później strzyżenie owiec, o hodowlę lnu, o przędzenie; ofiarowano jej odpowiednie rzeczy, np. kośmy wełniane.

To obraz bardzo konkretny i bardzo codzienny. Mokosz pilnowała tego, co przez całą zimę działo się w chacie: owczej wełny, lnu, wrzeciona i kołowrotka. Janko zwracał też uwagę na nazwy miejscowe, takie jak górka Mokoszin w Czechach, i wnioskował z nich, że ofiary składano jej na wzniesieniach i owczych pastwiskach.

Długie zimowe wieczory przy kądzieli znała każda wieś. Fischer w słowniku roślin zapisał krótko: „len przędą w zimie kobiety i dziewczęta”. Patronka tej pracy miała więc co roku kilka miesięcy, w których była potrzebna niemal w każdym domu.

Mokosz, która chodzi po domach

Najciekawsze jest to, co Brückner pisze o pamięci ludowej. Jego zdaniem z całego kanonu Włodzimierzowego właśnie Mokosz „jedyna w pamięci ludowej do dzisiaj ocalała”.

Według zapisów, które przytacza z Rusi, Mokosz jako kobieta obchodziła domy w Wielkim Poście i niepokoiła kobiety przędące. Doglądała też owiec, a nawet sama je strzygła. Na noc kładziono dla niej obok nożyc kosmyki wełny. W okolicach Ołońca, na północy Rusi, kobiety bały się jej i poznawały ją po warczeniu kołowrotka i po startej sierści owiec.

Pamięć o Mokosz była długa. Jeszcze w XVI wieku spowiednik pytał kobietę, czy chodziła „do Mokszy”, czyli do wróżenia. Brückner zastrzega, że nie wiadomo, czy chodzi tu jeszcze o boginię, czy już o samo miejsce lub zwyczaj. To dobry przykład, jak dawna bogini powoli zamieniała się w postać z opowieści i zwyczaju.

Skąd imię Mokosz? Co mówią badacze

Imię Mokosz od dawna zadaje badaczom zagadkę i każda z odpowiedzi to hipoteza:

• od moknięcia i wilgoci. Chorwacki językoznawca Vatroslav Jagić wywodził imię od „moknienia”, czyli od słowa związanego z wodą i wilgocią;
• od ludów ugrofińskich. Rosyjski badacz Jewgienij Aniczkow uważał Mokosz za boginię fińskiego pochodzenia i porównywał jej imię z nazwą mordwińskiego plemienia Moksza;
• imię niejasne. Brückner pisał wprost: „imię niejasne”. Zwracał uwagę na polskie nazwy miejscowe o podobnym brzmieniu, takie jak Mąkoszyn czy Mokos, oraz na imię Makosza zapisane już w 1136 roku.

Czesław Białczyński, autor współczesnej rekonstrukcji mitologii słowiańskiej, łączy imię Mokoszy z wyplotem, przędzeniem i przędzą. To jego interpretacja, ale dobrze pasuje do tego, co o bogini mówią starsze źródła.

Mokosz, len i konopie

W panteonie spisanym przez Czesława Białczyńskiego Mokoszom przypisane są różne rośliny i zwierzęta, a wśród nich konopie, len i mak. To rekonstrukcja współczesnego autora. Łatwo jednak zrozumieć, skąd się wzięła: len i konopie to dwie rośliny, z których na wsi przędzono nici i tkano płótno.

Ciekawe ślady tej pracy zachowały się także w naszym regionie. Sara Benetowa, autorka klasycznej pracy o konopiach w polskiej kulturze ludowej (1936), zapisała, że w Kieleckiem przez dwa dni po Wstępnej Środzie i po Bożym Narodzeniu nie przędzie się kądzieli, „aby konopie obrodziły dobrze”. Podobne przerwy znano też na Kaszubach, gdzie w adwencie obowiązywał zakaz przędzenia lnu.

Benetowa opisuje też zwyczaj weselny Słowian południowych: po powrocie z kościoła narzeczonej podawano kołowrotek, konopie i wrzeciono, którymi dotykała czterech ścian izby. Dom, len, konopie i przędza tworzyły jeden świat. Ten sam, nad którym według dawnych opisów czuwała Mokosz.

O tym, jak w listopadowe wieczory len i konopie służyły też do wróżb, przeczytasz we wpisie Andrzejki po dawnemu.

Jak przywołać Mokosz dziś

Mokosz najlepiej rozumie się przy robótce. Długi listopadowy wieczór to dobry czas, żeby wziąć do rąk włóczkę, lniane nici albo zwykły haft i zrobić coś powoli, własnymi rękami. Wiele osób odkrywa, że taka praca uspokaja głowę lepiej niż ekran.

Jeśli masz w okolicy skansen albo muzeum wsi, zajrzyj tam w czasie pokazów przędzenia. Warkot kołowrotka, ten sam, po którym kobiety z Ołońca poznawały Mokosz, robi wrażenie także dziś. Zdjęcia kołowrotków i krosien w tym wpisie zrobiłem w Muzeum Kresów w Lubaczowie.

Możesz też zostawić na noc obok nożyc kosmyk wełny, tak jak robiono dawniej. To mały gest pamięci o kobietach, które przez całe zimy przędły len i wełnę dla swoich rodzin.

Mokosz patronuje też olejkowi otwierającemu naszą serię bogiń. Olejek konopny Mokosz 5% powstaje z konopi z naszych upraw pod Łysą Górą. Ma najniższe stężenie w serii, a na pudełku wizerunek bogini, która pilnowała lnu, wełny i długich zimowych wieczorów przy kądzieli.

A jeśli chcesz wiedzieć, jakie rośliny towarzyszyły dawnym świętom i kiedy je zbierano, pobierz bezpłatny e-book Zielnik Baby Jagi. O innej słynnej postaci kobiecej z naszych wierzeń przeczytasz we wpisie Kim naprawdę była Baba Jaga.

Najczęstsze pytania o Mokosz

Kim była bogini Mokosz?

Mokosz to słowiańska bogini, jedyna kobieta wśród posągów, które książę Włodzimierz postawił w Kijowie według „Powieści minionych lat”. Badacze widzą w niej opiekunkę kobiet i ich pracy: lnu, wełny i przędzenia.

Czy Mokosz to Matka Ziemia?

Tak nazywa się ją w wielu współczesnych opracowaniach i rekonstrukcjach. Najstarsze źródła mówią przede wszystkim o pracy kobiet: lnie, wełnie, owcach i przędzeniu.

Skąd pochodzi imię Mokosz?

To wciąż zagadka. Jagić wiązał je z moknięciem i wilgocią, Aniczkow z ludami ugrofińskimi, a Brückner pisał po prostu: „imię niejasne”.

Jak długo pamiętano o Mokosz?

Według Brücknera dłużej niż o wszystkich innych bogach z Kijowa. Jeszcze w XVI wieku wspominano ją przy spowiedzi, a na Rusi długo opowiadano o Mokoszy, która obchodzi domy kobiet przędących.

Źródła

• Powieść minionych lat, przekład i komentarz Franciszek Sielicki, Wrocław 1968, s. 267–269 (O pogańskim życiu Włodzimierza).
• Aleksander Brückner, Mitologja słowiańska, Kraków 1918, s. 87–89 (Mokosz; przytacza Jankę, Aniczkowa, Jagicia i Barsowa), s. 126 (bóstwa „staroruskie, zarazem starosłowiańskie”).
• Sara Benetowa, Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, Warszawa 1936, s. 38 (Kieleckie, zwyczaj weselny Słowian południowych).
• Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera, oprac. M. Kujawska, Ł. Łuczaj, J. Sosnowska, P. Klepacki, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2016, s. 407 (len: przędzenie zimą, Kaszuby).
• Czesław Białczyński, Mitologia słowiańska. Księga Tura, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1999, s. 76 i 98 (rekonstrukcja).